នៅក្នុងយុគសម័យសេដ្ឋកិច្ចសកលដែលទាមទារនូវការតភ្ជាប់ និងសមាហរណកម្ម ឥរិយាបថនៃការប្រើប្រាស់ “យុទ្ធសាស្ត្រគាបសង្កត់ដោយយោធា” កំពុងតែក្លាយជាក្តីព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ប្រទេសថៃ ដែលជាសមាជិកស្ថាបនិកមួយរបស់អាស៊ាន មានព្រំដែនគោកប្រវែងជាង ៥,៣០០គីឡូម៉ែត្រ ជាប់នឹងប្រទេសចំនួន៤ គឺ កម្ពុជា ឡាវ មីយ៉ាន់ម៉ា និងម៉ាឡេស៊ី។ ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ រដ្ឋមួយនេះតែងតែមានបញ្ហាចម្រូងចម្រាសរឿងព្រំដែនជាមួយប្រទេសជិតខាងទាំងអស់របស់ខ្លួន ដែលជួនកាលបានឈានដល់ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធ និងការបិទច្រកព្រំដែនជាបណ្តោះអាសន្ន។ សំណួរដ៏ក្តៅគគុកមួយបានចោទឡើង៖ ផ្អែកលើប្រវត្តិជម្លោះទាំងនេះ តើថៃអាចដើរតួជា «បងធំ» នៅក្នុងសហគមន៍អាស៊ានបានដែរឬទេ?
ប្រវត្តិជម្លោះរ៉ាំរ៉ៃជាមួយប្រទេសជិតខាងទាំង៤ បញ្ហាព្រំដែនដែលបន្សល់ទុកពីសម័យអាណានិគម បានធ្វើឱ្យថៃប្រឈមមុខដាក់គ្នាជាមួយប្រទេសក្បែរខាងជាបន្តបន្ទាប់ ដែលធ្វើឱ្យខាតបង់ទំហំពាណិជ្ជកម្មព្រំដែនរាប់ពាន់លានដុល្លារ និងប៉ះពាល់ផ្ទាល់ដល់ជីវភាពប្រជាពលរដ្ឋរាប់លាននាក់៖
- កម្ពុជា៖ ជម្លោះប្រាសាទព្រះវិហារ ដែលតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ (ICJ) បានកាត់ក្តីឱ្យកម្ពុជាឈ្នះតាំងពីឆ្នាំ១៩៦២។ ជម្លោះនេះបានផ្ទុះឡើងជាថ្មីនៅចន្លោះឆ្នាំ២០០៨-២០១១ រហូតដល់តុលាការ ICJ បកស្រាយសាលដីកាឡើងវិញនៅឆ្នាំ២០១៣ ដោយតម្រូវឱ្យថៃដកកងទ័ពចេញពីតំបន់ជុំវិញប្រាសាទ។
- ឡាវ៖ សង្គ្រាមព្រំដែនបានរ៉មខ្លៅ (១៩៨៧-១៩៨៨) ដែលបណ្តាលឱ្យទាហានរាប់រយនាក់បាត់បង់ជីវិត ដោយសារការបកស្រាយខុសគ្នានៃផែនទីបារាំង-សៀម ឆ្នាំ១៩០៧។
- មីយ៉ាន់ម៉ា៖ ការប៉ះទង្គិចនៅឆ្នាំ២០០១ ដោយសារការបាញ់ផ្លោងឆ្លងដែន និងភាពតានតឹងបន្តបន្ទាប់ដែលបណ្តាលមកពីការហូរចូលនៃជម្លោះប្រដាប់អាវុធជនជាតិភាគតិចតាមដងទន្លេម៉ើយ។
- ម៉ាឡេស៊ី៖ បញ្ហាសន្តិសុខឆ្លងដែន ការរត់ពន្ធ និងភាពមិនច្បាស់លាស់នៃការបោះបង្គោលព្រំដែនតាមដងទន្លេហ្គោឡុក។
សេណារីយ៉ូ ២០២៥៖ ការគំរាមកំហែងដល់មជ្ឈភាពអាស៊ាន ផ្អែកតាមសេណារីយ៉ូវិភាគឆ្នាំ២០២៥ ភាពតានតឹងអាចនឹងផ្ទុះឡើងជាថ្មី ប្រសិនបើមានការប្រើប្រាស់កម្លាំងប្រដាប់អាវុធឈ្លានពានចូលទឹកដីកម្ពុជា។ សកម្មភាពនេះ មិនត្រឹមតែជាការបំពានអធិបតេយ្យភាពរដ្ឋជាសមាជិកអាស៊ានដូចគ្នាប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែគឺជាការរំលោភបំពានយ៉ាងគឃ្លើនទៅលើសាលដីការបស់តុលាការ ICJ។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះ គឺជាការធ្វើតេស្តភាពធន់នៃយន្តការសន្តិសុខតំបន់យ៉ាងចាស់ដៃ ដែលទាមទារឱ្យអាស៊ានបង្ហាញថា តើខ្លួនជាខែលការពាររដ្ឋសមាជិកពិតប្រាកដ ឬគ្រាន់តែជាស្ថាប័នដែលមានត្រឹមតែនិមិត្តរូប (Symbolic Institution)?
បន្ទុកធ្ងន់របស់ម៉ាឡេស៊ី និងយន្តការការទូតស៊ីជម្រៅ ក្នុងនាមជាប្រធានអាស៊ានប្តូរវេនឆ្នាំ២០២៥ ម៉ាឡេស៊ីមិនអាចជ្រើសរើសការស្ងៀមស្ងាត់ក្រោមលេស “ការមិនជ្រៀតជ្រែកកិច្ចការផ្ទៃក្នុង” បានទៀតទេនៅពេលមានការលុកលុយប្រដាប់អាវុធ។ ទីក្រុងគូឡាឡាំពួរ ត្រូវទាញយកយន្តការការទូតកម្រិតខ្ពស់មកអនុវត្តជាបន្ទាន់៖
- ការអនុវត្តមាត្រា ៣២ នៃធម្មនុញ្ញអាស៊ាន៖ ម៉ាឡេស៊ីត្រូវកោះប្រជុំរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាស៊ានជាបន្ទាន់ (AMM) ដើម្បីចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍រួម ទាមទារឱ្យបញ្ឈប់សកម្មភាពយោធាដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌ។
- យន្តការ ASEAN Troika៖ បង្កើតក្រុមការងារពិសេសត្រីកោណ (ឡាវ ម៉ាឡេស៊ី និងហ្វីលីពីន) ដើម្បីផ្តល់ទម្ងន់នយោបាយរួមក្នុងការធ្វើអន្តរាគមន៍ការទូត។
- ការទូតចុះឡើង (Shuttle Diplomacy)៖ ចាត់តាំងប្រេសិតពិសេស ឬរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស ធ្វើដំណើរចុះឡើងរវាងបាងកក និងភ្នំពេញ ដើម្បីស្វែងរកកិច្ចព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់បណ្តោះអាសន្ន។
- យន្តការធម្មនុញ្ញអាស៊ាន ជំពូកទី៨ និង TAC៖ សង្កត់ធ្ងន់លើការអនុវត្តសន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដើម្បីសម្រុះសម្រួល។ ប្រសិនបើនៅតែរឹងរូស ម៉ាឡេស៊ីត្រូវហ៊ាននាំយកបញ្ហានេះទៅពិភាក្សាក្នុងវេទិកាតំបន់អាស៊ាន (ARF) ឬគាំទ្រឱ្យបញ្ជូនទៅក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ (UNSC)។
ប្រវត្តិសាស្ត្របានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា នៅក្នុងធម្មនុញ្ញអាស៊ាន មិនមានប្រទេសណាមួយអាចតាំងខ្លួនជា “បងធំ” មានអំណាចបញ្ជាលើរដ្ឋដទៃបាននោះទេ ព្រោះអាស៊ានដំណើរការដោយកុងសង់ស៊ីស។ ដរាបណារដ្ឋណាមួយនៅតែយក “អំណាចយោធា” ធំជាងច្បាប់អន្តរជាតិ នោះសន្តិភាពក្នុងតំបន់នៅតែផុយស្រួយជានិច្ច។ ភាពជោគជ័យក្នុងការដោះស្រាយវិបត្តិព្រំដែនតំបន់ នឹងក្លាយជាកេរដំណែលប្រវត្តិសាស្ត្រដែលបញ្ជាក់ពីឥទ្ធិពលពិតប្រាកដរបស់សហគមន៍អាស៊ាននៅលើឆាកអន្តរជាតិ។
រៀបរៀងដោយ៖ លោក ទេព សោភ័ណ្ឌ